کد خبر: 25641تاریخ انتشار : 11:55:05 - دوشنبه 11 سپتامبر 2023

یادداشت/ دریای خزر آب می رود!

امروزه که از کنار ساحل می گذری ، دیگر آن موجهای سهمگین را نمی بینی. موجهایی که در هوای بارانی یال کف آلودشان را به تخته سنگها می کوبیدند و شنهای نرم ساحل را به وسط معرکه می کشاندند. دریای خزر مدتهاست که خشمش را به کسی نشان نداده و خطوط ساحلی به جا مانده […]

یادداشت/ دریای خزر آب می رود!

امروزه که از کنار ساحل می گذری ، دیگر آن موجهای سهمگین را نمی بینی. موجهایی که در هوای بارانی یال کف آلودشان را به تخته سنگها می کوبیدند و شنهای نرم ساحل را به وسط معرکه می کشاندند. دریای خزر مدتهاست که خشمش را به کسی نشان نداده و خطوط ساحلی به جا مانده از جلبکهای قدیمی هر روز کم رنگترتر از دیروز می شوند.
این تراژدی در شرق مازندران و سواحل غربی استان گیلان بیشتر از جاهای دیگر دیده می شود و مسافرانی که همه ساله به مازندران می آیند می توانند آب رفتن دامنه این بزرگترین حوضچه آبی جهان را گواهی بدهند.
مسافرانی که دانسته و نادانسته در شکل گیری این فرسایش طبیعی سهیم هستند اما به دخالت بشر در بر هم خوردن نظم طبیعت اعتقادی ندارند!
در حال حاضر دریاچه خزر ۵/۳ میلیون کیلومتر مربع مساحت دارد. این دریاچه به سواحل ۹ کشور محدود می گردد که از این تعداد ۵ کشور تحت تاثیر مستقیم نوسانات تراز آب دریا هستند.
به گفته کارشناسان ، نوسانات آب دریای خزر به چند عامل مختلف از جمله تغییر شرایط اقلیمی ، عوامل انسانی و طبیعی و منابع آبی تامین کننده آب دریا بستگی دارد که بزرگترین آنها ، رود “ولگا” در جنوب کشور روسیه است. این رودخانه به تنهایی ۸۰ درصد آب دریای خزر را تامین می کند. بعد از آن رودخانه “کورا” در کشور آذربایجان قرار دارد که سهم آن ۸ تا ۹ درصد و سپس رودخانه های کشور ما با سهم ۵ تا ۶ درصدی هستند که مهمترینشان سفید رود و رود هرازاست. در مجموع بیش از ۱۳۰ رودخانه به دریای خزر منتهی می‏شوند که رودخانه‏های بزرگ ، عمدتاً در ‏سواحل شمالی و رودخانه‏های کوچک در سواحل غربی و جنوبی پراکنده‏اند.
طبق گفته مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر
، آب دریای خزر به علت تغییر شرایط اقلیمی تا سال ۲۰۵۰ پسروی خواهد داشت.
این مرکز که در مورد میزان نوسانات دریای خزر و تغییرات کمی و کیفی آن به مطالعه و تحقیق می پردازد ، زیر مجموعه وزارت نیروست و از سال ۱۳۶۰ با ۱۴ ایستگاه تحقیقاتی در کشور آغاز به کار کرده است.
طبق مطالعات همین مرکز ، دریای خزر از سال ۱۳۵۶ تا سال ۱۳۷۴ پیشروی داشته و سطح تراز آب آن تا ۵/۲ متر بالا آمد.
اما از آن به بعد این روند کاهشی شد و از سال ۱۳۸۵ تا کنون سطح تراز آب دریا سالانه ۱۰ سانتیمتر پایین رفته که در مجموع موجب کاهش سطح تراز آب دریای خزر تا حدود دو متر شده است.  
آنچه که مسلم است در شرایط معمولی و حتی با ثابت ماندن ورودی آب رودخانه ها به دریای خزر ، سطح تراز آب دریای خزر کاهش پیدا خواهد کرد. چون دمای کره زمین افزایش یافته و به همان نسبت دمای آب دریا هم بالاتر رفته و سرعت تبخیر آن بیشتر شده است.
از طرفی کشور روسیه با هدف مدیریت منابع آب خود ، حق آبه دریای خزر را کاهش داده. افزایش دما موجب افزایش نیاز منطقه به آب شده و به همان نسبت سد سازی با هدف مدیریت منابع آبی در کشورهای حاشیه دریای خزر نیز توسعه یافته است.
البته نهضت سدسازی در اتحاد جماهیر شوری از سال ۱۹۴۰ تا سال ۱۹۷۷ اتفاق افتاد.
پس از پایان این دوره و آبگیری مخازن سطح آب دریای خزر ۲۱۵ متر بالا رفت اما بعدها روند کاهشی آغاز شد.
با تغییر شرایط اقلیمی امروز جهان که تحت تاثیر تولید گازهای گلخانه ای و آب شدن یخ های قطب شمال و جنوب است ، امروزه دریاهای آزاد با افزایش سطح تراز آب و دریاچه ها با کاهش آن مواجه هستند. اینکه دریای خزر تا چه زمانی می تواند این تغییرات اقلیمی را تحمل کند ، معلوم نیست. چون هیچ مرجع علمی دقیقی برای اثبات این موضوع وجود ندارد.
اگرچه پراکندگی اظهار نظرها در این خصوص زیاد است و نهادهای مختلفی به تحقیق در این مورد می پردازند اما در واقع نمی توان به خروجی هیچ کدام از آنها استناد کرد. برخی از محققان پیش بینی کرده اند که دریای خزر تا پایان قرن ۲۱ با افت شدید سطح تراز آب مواجه خواهد شد.
این مسئله علاوه بر افزایش میزان شوری آب و آسیب رساندن به اکوسیستم دریایی ، موجب پسروی دریا در خطوط ساحلی شده و کلیه سازه هایی که با هزینه های زیاد در این مسیر ساخته شده اند از جمله ساختمانهای مربوط به صنعت گردشگری را بلااستفاده خواهد گذاشت.
در زمانی نه چندان دور، سازه های بتنی در کنار ساحل ایجاد کردند تا از پیشروی دریا جلوگیری کنند. چه خانه ها و ویلاهای ساحلی که به زیر آب نرفتند! اما امروز این چرخه برعکس شده.
تجربه ای که در دهه شصت و هفتاد کشورمان از یک دوره پیشروی آب دریا داشتیم ، یادآور همین مسئله است که منجر به دیواره سازی و احداث سنگچین برای جلوگیری از آسیبهای احتمالی به تاسیسات ساحلی شد که آثار آن همچنان در برخی از سواحل شمالی کشور مشهود است.

از طرفی کاهش ذخایر آبی وابسته به دریای خزر در تالاب ها از جمله تالاب میانکاله ، گمیشان ، تالاب انزلی و خلیج گرگان که امروز با کاهش شدید دبی آبهای ورودی مواجه اند ، موجب آسیب به تنوع زیستی و اکوسیستم‌های ساحلی به ویژه در مصب رودخانه ها می شود. همچنین افزایش عرصه های ساحلی و دخل و تصرف و تجاوز به حریم دریا ، بر فعالیت بنادر و شرایط دریانوردی تاثیر سوء گذاشته و موجب افزایش غلظت آلاینده های محیطی دریا در سالهای اخیر شده است که از تاثیرات مخرب پسروی دریای خزر به شمار می رود.  
با اینهمه مرکز مطالعه و تحقیقات دریای خزر احتمال خشک شدن کامل دریای خزر در سالهای آتی را بسیار بعید می داند.
بسیاری از کارشناسان معتقدند هیچ مرجع علمی دقیقی که بتواند خشک شدن کامل دریای خزر را در سالهای آینده تایید کند ، وجود ندارد. چه بسا که شرایط جوی در دهه های بعدی تغییر کرده و دریای خزر دوباره یک دوره پیشروی را تجربه کند!
آنها می گویند: دریای خزر در عمیق ترین نقاط خود بیشتر از هزار متر عمق دارد و کسانی که با قاطعیت از خشک شدن این دریا خبر می دهند از عمق واقعی آن خبر ندارند!
افزایش دما و سرعت تبخیر آب ممکن است موجب پسروی دریای خزر شده و از مساحت آن کم کند اما احتمال خشک شدن کامل آن نیاز به برسی های دقیق تر و علمی تری دارد.
 
قائم شهر – مهتاب مظفری سوادکوهی