شانه تراش؛ روستای نمونه‌ توسعه پایدار در مازندران

مهدی اسحاقی معاون گردشگری اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان مازندران گفت: روستای شانه‌تراش (Shaneh Tarash Village) در استان مازندران، امروز به عنوان یکی از موفق‌ترین نمونه‌های توسعه پایدار روستایی در ایران شناخته می‌شود؛ روستایی که با تکیه بر مشارکت مردمی، احیای هویت بومی و اقتصاد اجتماعی، توانسته در فهرست ۸ کاندیدای نهایی ایران برای رقابت «بهترین روستاهای گردشگری جهان ۲۰۲۶» قرار گیرد.

شانه‌تراش در سال ۱۳۹۷ و در قالب اجرای طرح «گردشگری ارگانیک و توسعه پایدار روستایی» با همکاری سازمان‌های بین‌المللی UNIDO (United Nations Industrial Development Organization) و UNDP (United Nations Development Programme)، به عنوان روستای پایلوت غرب استان انتخاب شد؛ رویدادی که نقطه آغاز تحولی عمیق در مسیر توسعه اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی این روستا بود.

آنچه شانه‌تراش را از بسیاری از نمونه‌های مشابه متمایز می‌کند، نقش محوری مردم در تمامی مراحل توسعه است. اهالی روستا با اتکا به سرمایه اجتماعی، همدلی و مشارکت جمعی، فرآیند بازسازی و بهسازی خانه‌های بومی، ساماندهی بافت سنتی و احیای هویت فرهنگی روستا را آغاز کردند. این اقدام علاوه بر حفظ معماری بومی و اصالت فرهنگی، موجب تقویت حس تعلق، اعتماد اجتماعی و انسجام میان ساکنان شد.

همزمان با این روند، اجرای برنامه‌های توانمندسازی اقتصادی و اجتماعی، زمینه ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار را برای جوانان و زنان روستا فراهم کرد. توسعه مشاغل خانگی، صنایع دستی، گردشگری روستایی و فعالیت‌های تولیدی کوچک، نه‌تنها اقتصاد محلی را رونق بخشید، بلکه زمینه مهاجرت معکوس را نیز فراهم کرد؛ به‌گونه‌ای که بسیاری از ساکنان که پیش‌تر برای یافتن شغل راهی شهرها شده بودند، بار دیگر به زادگاه خود بازگشتند.

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این حرکت مردمی، تشکیل «شرکت تعاونی توسعه پایدار روستای شانه‌تراش» (Shaneh Tarash Sustainable Rural Development Cooperative) با حضور گسترده اهالی بود؛ تعاونی‌ای که امروز بیش از ۹۰ درصد اهالی روستا (More than 90% of Village Residents) در آن عضویت و سهم دارند. این ساختار مشارکتی، الگویی موفق از مدیریت جامعه‌محور و توزیع عادلانه منافع اقتصادی را در سطح روستا شکل داده است.

در ادامه این مسیر، مجموعه اقامتگاه‌های بوم‌گردیrural Accommodation و گردشگری روستا با محوریت همین تعاونی راه‌اندازی شد؛ مجموعه‌ای که منافع حاصل از آن به صورت مستقیم میان اعضای تعاونی توزیع می‌شود و بخشی از درآمد آن نیز به توسعه زیرساخت‌ها، بازسازی بافت روستا، بهسازی فضاهای عمومی و اجرای طرح‌های فرهنگی و اجتماعی اختصاص می‌یابد.

امروز شانه‌تراش تنها یک روستا نیست؛ بلکه نمونه‌ای الهام‌بخش از توسعه پایدار مبتنی بر مشارکت مردم، حفظ هویت بومی، گردشگری مسئولانه و عدالت اجتماعی است. اتحاد و همبستگی مردم این روستا نشان داده است که توسعه واقعی، زمانی شکل می‌گیرد که جامعه محلی در مرکز تصمیم‌گیری، اجرا و بهره‌مندی از منافع قرار داشته باشد.

قرار گرفتن نام شانه‌تراش در میان ۸ کاندیدای نهایی ایران برای رقابت بهترین روستاهای گردشگری جهان ۲۰۲۶، نتیجه سال‌ها تلاش، اعتماد متقابل، مشارکت اجتماعی و باور مردم به آینده‌ای مشترک و پایدار است؛ آینده‌ای که در آن انسان، فرهنگ، محیط‌زیست و منافع جمعی در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند.

امروز مهم‌ترین دستاورد شانه‌تراش را می‌توان در شکل‌گیری «تاب‌آوری اجتماعی» (Social Resilience) دانست؛ سرمایه‌ای ارزشمند که در سایه همبستگی، اعتماد عمومی، مشارکت مردمی و تعلق خاطر به هویت بومی ایجاد شده است. این تاب‌آوری اجتماعی موجب شده مردم روستا در برابر چالش‌های اقتصادی و اجتماعی، با انسجام و امید بیشتری عمل کنند و توسعه را نه به عنوان یک پروژه مقطعی، بلکه به عنوان مسیری ماندگار برای نسل اینده دنبال کنند.