هوایی که دیگر هوایی‌مان نمی‌کند!

هوایی که دیگر هوایی‌مان نمی‌کند!
داروگ! کی می‌رسد باران؟
آلودگی هوای مازندران! واقعیتی که اگر با چشم نمی‌دیدیم، باور نمی‌کردیم! امروز مفتخریم که در ردیف کلان‌شهرهای آلوده و صنعتی ایران قرار گرفته‌ایم و هر روز چشم‌مان به جمال هشدارهای هواشناسی روشن می‌شود!
مردم گیلان و مازندران تا همین چند سال پیش عادت داشتند، صبح‌های پاییزی و زمستانی خود را با مه صبحگاهی آغاز کنند و بوی نم دریا تا دورترین نقاط شهری و روستاهای جنگلی احساس می‌شد. حس خوشی که طبع لطیف شاعران را بیدار می‌کند و به دست قلم و دفتر می‌سپارد.
این مه که دور درختان راه می‌رود/ این مه، می‌داند که چقدر دوستت دارم/ این مه که منم/ و دور از تو تاب تنم را ندارم ... (شمس لنگرودی)
که البته شمس بسیار شاعر است.
اخبار آلودگی هوای مازندران، نخستین بار در دهم دی ماه سال 1396 و با خبر آلودگی هوای شهر ساری منتشر شد. با قرار گرفتن نام این شهر در فهرست شهرهای آلوده کشور، پای آلودگی هوا، رسما به مازندران باز شد. اما رسیدن آلودگی هوای مازندران به مرز هشدار، خبری بود که از دو سال پیش به تیتر اخبار عجیب و غریب کشور پیوست. مازوت‌سوزی نیروگاه‌ شهید سلیمی ، کارخانه زباله‌سوز نوشهر و آلودگی خودروهای مسافر کم نبود که حالا ریزگردهای کشور همسایه، نیز به آن اضافه شده است. اگر چه در سال‌های اخیر آلودگی هوا بیشتر در مناطق شرقی و مرکزی مازندران دیده می‌شد اما امروز تا شهرهای غربی استان نیز کشیده شده و گروه‌های حساس را خانه‌نشین نموده است.
نیروگاه شهید سلیمی نکا و چند واحد صنعتی در غرب مازندران در نتیجه کمبود گاز طبیعی، به سوزاندن مازوت بی‌کیفیت روی آورده‌اند و عباس پوریانی، رئیس کل دادگستری مازندران این موضوع را تایید می‌کند.
اداره کل حفاظت از محیط زیست مازندران نیز منشأ گرد و غبار آبان‌ماه مازندران را کانون‌های فرسایش بادی در همسایگان شمالی اعلام می‌کند. از جمله صحرای قره‌قوم در کشور ترکمنستان که مهم‌ترین عامل انتشار ریزگرد در همسایگان جنوبی خزر به شمار می‌رود.
به گفته برخی کارشناسان، دلیل استمرار آلودگی هوا در مازندران، پایداری هواست اما بارندگی‌های اخیر مازندران نیز نتوانست آلودگی را از آسمان این خطه سرسبز پاک کند. آلودگی‌های ثبت شده در ایستگاه‌های آمل و چالوس، وجود ذرات کوچک‌تر از 5/2 میکرون را نشان می‌دهد و شاخص آلودگی هوا در روزهای غبارآلود، بارها به مرز هشدار رسیده است. در شرایط فعلی، وزش باد و صعود توده‌های آلاینده‌ها به لایه‌های فوقانی جو، تنها راه کاهش آلودگی هواست که آنهم با توجه به پدیده "اینورژن" یا وارونگی هوا میسر نیست.
ما فقط ناپایداری‌ها را اعلام می‌کنیم!
مدیر کل هواشناسی مازندران در همین رابطه به مازنی خبر می‌گوید:
اداره کل هواشناسی مازندران، هیچ ایستگاهی برای پایش آلودگی هوا در سطح استان ندارد. چون تا چند سال پیش نیازی به این موضوع احساس نمی‌شد. با اینحال درخواست مکتوب خود را به استانداری داده‌ایم تا در این مورد اقدام شود. هوشنگ بهزادی با بیان اینکه اداره کل هواشناسی موظف است وضعیت جوی و ناپایداری هوا را گزارش ‌دهد، می‌افزاید:
17 ایستگاه هواشناسی فعال در مازندران وجود دارد که به دسته‌های مختلف باران‌سنجی، اقلیم‌شناسی، سینوپتیک، رادار هواشناسی، ایستگاه تحقیقات هواشناسی و بویه دریایی تقسیم می‌شوند. ایستگاه‌های ما میزان آلایندگی گرد و غبار را محاسبه می‌کنند اما در مورد سایر آلاینده‌ها، اداره کل حفاظت از محیط زیست مازندران نظر می‌دهد و ما آن را به شهروندان اعلام می‌کنیم. 
او با اشاره به اینکه کارخانه زباله‌سوز نوشهر ، مازوت سوزی نیروگاه شهید سلیمی و گرد و غبار کشور همسایه، مهمترین عوامل آلودگی هوای مازندران در ماه‌های آبان و آذر بوده است، اظهار می‌کند: گرد و غبار با گرد و خاک بسیار فرق می‌کند. ذرات آن ریز است و توزیع جغرافیایی آن بسیار وسیع‌تر و گسترده‌تر است. هرچه هوا ناپایدارتر باشد، میزان آلودگی هوا کمتر می‌شود و ذرات آلاینده بیشتر فروکش می‌کند. معمولا در مازندران و در ساعات اولیه صبح، میزان رطوبت هوا بالاست اما هرچه که به سمت ظهر پیش می‌رویم از میزان رطوبت و نم هوا کاسته می‌گردد و آلاینده‌ها فرصت مانور بیشتری پیدا می‌کنند.
پایداری جوی، ماندگاری آلودگی هوا
بهزادی ادامه می‌دهد: مه صبحگاهی در مازندران معمولا به صورت تشعشعی و منطقه‌ای است. مه‌های جبهه‌ای فقط سالی یک یا دوبار و از کشور روسیه به ایران می‌آیند. با توجه به پایداری هوا و کاهش بارندگی‌ها در ماه‌های پیش‌رو ، احتمال باقی ماندن آلودگی هوا تا پایان سال در مازندران بسیار زیاد است.
صحبت‌های مدیر کل هواشناسی نشان می‌دهد این اداره کل، نقشی در پایش نوع و میزان آلایندگی‌ هوا ندارد. در گذشته این نیاز آنقدر در مازندران کمرنگ بود که لزوم نصب و راه‌اندازی تجهیزات پایشی را تا امروز به تعویق انداخته است. در شرایط نبود تجهیزات فنی، اداره کل هواشناسی چاره‌ای ندارد جز آنکه منتظر بماند تا اداره کل حفاظت از محیط زیست مازندران، اعلام وضعیت هشدار ‌کند.
آلودگی آبان و آذر، منشا خارجی داشت
به سراغ معاون محیط زیست انسانی اداره کل حفاظت از محیط زیست مازندران می‌رویم. حسین حیدرپور از تراکم بالای آلودگی هوا در آبان و آذر ماه امسال می‌گوید و معتقد است:
60 تا 70 درصد از آلودگی که قبل از بارندگی‌ها در مازندران حاکم بود، منشا خارجی داشت و از قره‌قوم ترکمنستان به ایران آمده بود. فعالیت‌های معدنی ، مازوت‌سوزی نیروگاه‌ها و آتش زدن کاه و کلش در فصل کشاورزی از عوامل داخلی آلودگی هوا در مازندران محسوب می‌شود.
او در رابطه با شاخص‌های آلودگی هوا می‌گوید:
اگر شاخص آلودگی هوا بین صفر تا 50 باشد، هوا پاک است و اگر بین 51 تا 100 باشد، هوا سالم است. اما در شاخص‌های بین 101 تا 150، هوا برای گروه‌های حساس، ناسالم و شاخص بین 150 تا 200 برای همه گروه‌ها ناسالم به شمار می‌رود. در شاخص ۲۰۰، کیفیت هوا بسیار ناسالم و شاخص‌های بالاتر از 300 نیز وضعیت خطرناک و اضطراری محسوب می‌شود. پیش از بارندگی‌های و در یک مقطع زمانی، شاخص آلودگی هوای مازندران به 180 رسیده بود اما در حال حاضر وضعیت عادی است. حیدرپور با تاکید بر اینکه بارندگی بر کاهش آلاینده‌های زیر 5/2 میکرون هم اثر دارد، می‌افزاید: ذرات گرد و غبار در برابر رطوبت هوا سنگین ، حجیم و ماندگارتر می‌شوند. هر چه میزان ناپایداری هوا بیشتر باشد و سرعت وزش باد افزایش یابد ، آلاینده‌ها سریعتر از منطقه خارج می‌شوند. اما دود ناشی از مازوت‌سوزی و آتش زدن کاه و کلش تا مدت‌ها در هوا می‌ماند. او ادامه می‌دهد: وزارت نفت، وزارت نیرو، شرکت ملی گاز و پخش فراورده‌های نفتی، تصمیم می‌گیرند که کدام نیروگاه‌ و در چه بازه زمانی و با چه حجمی از مازوت استفاده کند.
در حالیکه به لحاظ قانونی، باید تحت نظارت سازمان حفاظت از محیط زیست باشد و به صورت کاملا محدود و موقت اعمال شود.
مازوت‌سوزی با گرید بالا در نیروگاه شهید سلیمی
حیدرپور تصریح می‌کند: نیروگاه‌های قدیمی مثل نیروگاه شهید سلیمی نکا به لحاظ فنی بیشتر مستعد مازوت‌سوزی هستند. گرید مازوتی که در نیروگاه‌ها مصرف می‌شود، بر اساس جمعیت ساکن در اطراف نیروگاه تعیین می‌گردد. متاسفانه در نیروگاه شهید سلیمی نکا، مازوت با گرید بالا سوزانده می‌شود چون در اطراف آن روستاهای پرجمعیتی وجود ندارد. همین امر موجب آلودگی هوای مازندران در زمستان است. ما از استانداری و شرکت توزیع پخش فرآورده‌های نفتی، تقاضای مازوت با کیفیت نموده‌ایم و امیدواریم که به زودی با آن موافقت شود. فعالان محیط زیست، مسئولین استانی و مقامات قضایی نیز خواستار قطع مصرف مازوت بی‌کیفیت و جایگزینی سوخت پاک شده‌اند.
این مقام مسئول، فعالیت معادن سنگ‌شکن و شن و ماسه را از دیگر عوامل آلاینده هوای مازندران می‌داند و می‌گوید:
ما یک کارخانه زباله‌سوز در نوشهر داریم که سهم زیادی در آلودگی هوای غرب مازندران دارد. به این موارد باید آلودگی ناشی از تردد خودروهای مسافر را هم افزود که در ایام تعطیل و پیک مسافر به اوج خود می‌رسد. حسین حیدرپور ضمن ابراز نگرانی از خشکسالی‌های پی‌درپی در مازندران از خشک شدن تالاب‌های استان خبر می‌دهد و می‌افزاید: تالاب‌های مازندران یکی پس از دیگری در حال خشک شدن هستند. تالاب میانکاله به عنوان یکی از مهمترین زیستگاه‌های‌ طبیعی پرندگان مهاجر به دلیل پسروی آب دریای خزر در معرض خشک شدن قرار گرفته است و هر روز مساحت آن کمتر می‌شود. اگر پسروی دریای خزر همچنان ادامه یابد و فکری برای آن نشود، در آینده‌ای نزدیک به بزرگترین کانون انتشار ریزگرد در منطقه تبدیل خواهد شد.
او ادامه می‌دهد: ریزگردها علاوه بر تهدید سلامت انسان‌ و خطر مرگ برای بیماران قلبی و تنفسی، به اکوسیستم جنگلی و مراتع مازندران نیز آسیب می‌رسانند و اگر حاوی نمک باشند این آسیب جدی‌تر خواهد بود. سوزاندن مازوت‌ بی‌کیفیت موجب تولید دی‌اکسید گوگرد می‌گردد که گازی سمی و خطرناک است. متاسفانه به دلیل کمبود گاز طبیعی، مازوت‌سوزی به یک امر عادی تبدیل شده و به آلودگی‌های زیست‌محیطی به عنوان عامل بازدارنده نگاه نمی‌کنند.
نیاز به نصب دستگاه‌ پایش در همه شهرهای مازندران
حیدرپور از فعالیت 4 ایستگاه پایش آلودگی هوا در مازندران خبر می‌دهد و می‌گوید: این ایستگاه‌ها کاملا به‌روز بوده و در شهرهای چالوس، آمل، نکا و ساری مستقر هستند. ایستگاه ساری، آلودگی مربوط به گازهای سمی را پایش می‌کند و سه ایستگاه دیگر آلودگی ناشی از ذرات گرد و غبار را می‌سنجد. با توجه به قرار گرفتن مازندران در ردیف استان‌های آلوده، نیاز به نصب دستگاه‌های پایش آلودگی هوا در همه شهرها احساس می‌شود.
ما به دستور استانداری، همه شهرداری‌ها را ملزم به نصب دستگاه‌های پایش آلودگی هوا کردیم. در حال حاضرایستگاه‌های پایش آلودگی هوا در مازندران قادر به تشخیص یک ماده آلاینده هستند اما دستگاه‌های پایش در شهرهای بزرگی چون تهران تا 5 ماده سمی و آلاینده را در هوا پایش می‌کنند.
معاون محیط زیست انسانی مازندران، امیدی به بارش‌های زمستانی ندارد و آلودگی هوا را میهمان ناخوانده‌ای می‌داند که تا اطلاع ثانوی در خانه میزبان خواهد ماند. میزبانی که روزگاری به پاکی هوایش می‌نازید و به پشتوانه جنگل‌های هیرکانی‌اش، اکسیژن به همه تعارف می‌کرد ، حالا منتظر است تا عیار سوخت نیروگاه‌هایش بالا برود و باد عصیان‌گر، غباری از کشورهای همسایه به این طرف نیاورد!
طرح‌های آمایشی اما هنوز اصرار دارند که مازندران، کشش بارگذاری‌های جدید جمعیتی و تبدیل شدن به منطقه آزاد و ویلاسازی و بلندمرتبه‌سازی را دارد! اصرار بیهوده‌ای که گلوی این اکوسیستم ترک خورده را بیش از پیش می‌فشارد. مازندران منتظر باران است، منتظر بادهای موسمی و منتظر هوای مه‌آلودی که هر صبح بر پشت‌بام خانه‌هایش بنشیند. اما تنها چیزی که نصیبش می‌شود برداشت بی‌رویه از طبیعت و آلودگی‌های زیست‌محیطی است که باقی‌مانده سرمایه‌های طبیعی و خدادادی این استان را به تاراج می‌برد.
یاد این شعر نیما می‌افتیم: خشک آمد خشتگاه من/ در جوار کشت همسایه/ گرچه می‌گویند/ می‌گریند/ روی ساحل نزدیک/ سوگواران در میان سوگواران/ قاصد روزان ابری، داروگ!/ کی می‌رسد باران؟
مهتاب مظفری سوادکوهی /بازنشر از روزنامه اطلاعات